भृङ्गकपाटः किम् ?

दभृङ्गकपाटः१९३० तमे वर्षे अमेरिकादेशे आविष्कृतम् । १९५० तमे दशके जापानदेशे अस्य प्रवर्तनं जातम्, १९६० तमे दशके यावत् जापानदेशे अस्य व्यापकरूपेण उपयोगः न कृतः । मम देशे १९७० तमे दशके यावत् अस्य लोकप्रियता न अभवत् । भृङ्गकपाटस्य मुख्यविशेषताः सन्ति : लघुसञ्चालनटोर्क्, लघुस्थापनस्थानं, लघुभारः च । DN1000 उदाहरणरूपेण गृहीत्वा...भृङ्गकपाटःप्रायः २T भवति, यदा तु...द्वारकपाटःप्रायः ३.५T अस्ति । दभृङ्गकपाटःविभिन्नैः ड्राइव्-यन्त्रैः सह संयोजनं सुलभं भवति, तस्य स्थायित्वं विश्वसनीयता च उत्तमम् अस्ति । रबर-सील-युक्तानां भृङ्ग-कपाटानां दोषः अस्ति यत् गलाघोषार्थं प्रयुक्ते सति अनुचित-उपयोगात् गुहाभवनं भविष्यति, येन रबर-पीठः छिलति, क्षतिं च प्राप्स्यति अतः तस्य सम्यक् चयनं कथं करणीयम् इति कार्यस्थितौ निर्भरं भवति । भृङ्गकपाटस्य उद्घाटनस्य प्रवाहस्य च सम्बन्धः मूलतः रेखीयः भवति । यदि प्रवाहस्य गतिनियन्त्रणार्थं तस्य उपयोगः भवति तर्हि तस्य प्रवाहलक्षणाः अपि नलिकेः प्रवाहप्रतिरोधेन सह निकटतया सम्बद्धाः भवन्ति । यथा - यदि द्वयोः पाइपलाइनयोः कपाटस्य परिमाणं रूपं च सर्वं समानं भवति, परन्तु पाइपलाइनस्य हानिगुणकं भिन्नं भवति तर्हि कपाटस्य प्रवाहस्य गतिः अपि बहु भिन्नः भविष्यति यदि कपाटः बृहत् गलाघात-व्याप्तेः अवस्थायां भवति तर्हि कपाट-प्लेटस्य पृष्ठभागे गुहाविकारः भवितुं प्रवृत्तः भवति, येन कपाटस्य क्षतिः भवितुम् अर्हति सामान्यतया १५° बहिः अस्य उपयोगः भवति । यदा दभृङ्गकपाटःमध्य उद्घाटने भवति, कपाटशरीरेण निर्मितः उद्घाटनआकारः भृङ्गफलकस्य अग्रभागः च कपाटदण्डे केन्द्रितः भवति, उभयतः भिन्नाः अवस्थाः निर्मीयन्ते एकस्मिन् पार्श्वे भृङ्गफलकस्य अग्रभागः जलप्रवाहस्य दिशि गच्छति, अपरपक्षः जलप्रवाहस्य दिशि गच्छति । अतः एकस्मिन् पार्श्वे कपाटशरीरं कपाटफलकं च नोजलरूपं उद्घाटनं निर्मान्ति, अपरपक्षं च गलानिच्छिद्राकारस्य उद्घाटनस्य सदृशं भवति नोजलपक्षस्य प्रवाहस्य गतिः थ्रोटलपक्षस्य अपेक्षया बहु द्रुततरं भवति, तथा च थ्रोटलपक्षे कपाटस्य अधः ऋणात्मकदाबः उत्पद्यते, रबरसीलः च प्रायः पतति के संचालन टोर्क्भृङ्गकपाटःभिन्न-भिन्न-उद्घाटनानां, कपाटस्य उद्घाटन-समापन-दिशाभिः च भिद्यते । क्षैतिज-भृङ्ग-कपाटस्य, विशेषतः बृहत्-व्यासस्य कपाटस्य उपरितन-अधः-जलशिरयोः भेदेन उत्पद्यमानं टोर्क् जलगहनतायाः कारणात् उपेक्षितुं न शक्यते तदतिरिक्तं यदा कपाटस्य प्रवेशपक्षे कोणः स्थापितः भवति तदा पूर्वाग्रहप्रवाहः निर्मीयते, ततः टोर्क् वर्धते । यदा कपाटः मध्य उद्घाटने भवति तदा जलप्रवाहस्य टोर्क् इत्यस्य क्रियायाः कारणात् संचालनतन्त्रस्य स्वयमेव तालाबन्दी भवितुं आवश्यकता भवति ।

चीनदेशे बहवः कपाट-उद्योगशृङ्खलाः सन्ति, परन्तु सा कपाटशक्तिः नास्ति । सामान्यतया मम देशः विश्वस्य कपाटशक्तीनां पङ्क्तौ प्रविष्टः अस्ति, परन्तु उत्पादस्य गुणवत्तायाः दृष्ट्या मम देशः अद्यापि कपाटशक्तिः भवितुं बहुदूरे अस्ति उद्योगे अद्यापि न्यूनं उत्पादनसान्द्रता, उच्चस्तरीय-उत्पादानाम् मेलनं कुर्वतां वाल्वानां न्यून-अनुसन्धान-विकास-क्षमता, वाल्व-उद्योगे च न्यून-निर्माण-प्रौद्योगिकी-स्तरः अस्ति, आयात-निर्यात-व्यापार-घातस्य विस्तारः निरन्तरं भवति निश्चितरूपेण एतावन्तः कपाटकम्पनयः नास्ति ये वास्तवतः विपण्यां जीवितुं शक्नुवन्ति। परन्तु कपाट-उद्योगे एषः उच्चगति-आघातः विशालान् अवसरान् आनयिष्यति, आघातस्य परिणामः च विपण्य-सञ्चालनं अधिकं तर्कसंगतं करिष्यति उच्चस्तरीयकपाटानां स्थानीयकरणस्य मार्गः अत्यन्तं “उबले” अस्ति । मूलभूतभागाः एकः अभावः जातः यः मम देशस्य निर्माण-उद्योगस्य विकासं उच्चस्तरीयं प्रतिबन्धयति | १२ तमे पञ्चवर्षीययोजनायाः कालखण्डे सर्वकारः उच्चस्तरीयसाधनभागानाम् स्थानीयकरणं निरन्तरं वर्धयिष्यति। अत्र वयं आयातप्रतिस्थापनस्य व्यवहार्यताविश्लेषणार्थं “कार्यन्वयनयोजनायां” प्रतिनिधिकपाट-उद्योगेषु च अनेकाः प्रमुखाः विकासाः चयनं कुर्मः । विश्लेषणात् द्रष्टुं शक्यते यत् विभिन्नेषु उपोद्योगेषु कपाटानां आयातप्रतिस्थापनस्य व्यवहार्यता बहु भिन्ना भवति, उच्चस्तरीयकपाटानां कृते अधिकनीतिमार्गदर्शनस्य वैज्ञानिकसंशोधनसमर्थनस्य च तत्काल आवश्यकता वर्तते

राष्ट्रिय-अर्थव्यवस्थायाः विकासे उपकरणनिर्माण-उद्योगे महत्त्वपूर्ण-कडिरूपेण वाल्व-उद्योगः अतीव महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति । यतः मम देशस्य घरेलुकपाटनिर्माण-उद्योगस्य स्तरः अद्यापि अन्तर्राष्ट्रीय-उन्नत-स्तरात् किञ्चित् दूरम् अस्ति, अनेके प्रमुखाःकपाटाःउच्चमापदण्डैः सह, उच्चतापमानं उच्चदाबं च, उच्चपाउण्ड्स्तरः च सर्वदा आयातेषु अवलम्बितवान् । यथा, यूरोपीय OMAL ब्राण्ड् सदैव घरेलुकपाट-अनुप्रयोग-उद्योगस्य मुख्यः विकल्पः अस्ति । वाल्वस्य स्थानीयकरणं प्रवर्धयितुं राज्यपरिषद् “उपकरणनिर्माणउद्योगस्य पुनरुत्थानस्य त्वरणस्य विषये अनेकाः मताः” जारीकृत्य, प्रासंगिकराज्यविभागैः प्रमुखसाधनानाम् स्थानीयकरणाय राज्यस्य आवश्यकतानुसारं प्रमुखनियोजनानां श्रृङ्खला कृता अस्ति राष्ट्रीयविकाससुधारआयोगस्य नेतृत्वे चीनयन्त्रउद्योगसङ्घः चीनसामान्ययन्त्रउद्योगसङ्घः च ककपाटसम्बन्धितक्षेत्रेषु प्रमुखसाधनानाम् स्थानीयकरणयोजना, तथा च प्रासंगिकविभागैः सह बहुवारं समन्वयं कृतवन्तः। अधुना कपाटानां स्थानीयकरणेन घरेलुकपाट-उद्योगे सहमतिः निर्मितवती अस्ति । उत्पादस्य डिजाइनस्य कृते अन्तर्राष्ट्रीयमानकान् सक्रियरूपेण स्वीकुर्वन्तु; विदेशीय उत्तम-डिजाइन-संरचनानां (पेटन्ट-प्रौद्योगिक्याः सहितम्) अवशोषयितुं; उत्पादपरीक्षणं कार्यप्रदर्शननिरीक्षणं च अन्तर्राष्ट्रीयमानकानां अनुरूपं सख्यं क्रियते; विदेशीय उत्पादनप्रक्रियायाः अनुभवं अवशोषयति तथा च नवीनसामग्रीणां अनुसन्धानं प्रचारं च महत्त्वं ददाति; आयातितानां उच्च-पैरामीटर्-कपाट-उत्पादानाम् तकनीकी-मापदण्डान् कार्य-स्थितीनां च स्पष्टीकरणं, इत्यादीनां स्थानीयकरण-प्रक्रियायाः त्वरितीकरणस्य, वाल्व-उत्पादानाम् निरन्तर-अद्यतन-प्रवर्तनस्य, वाल्वस्य स्थानीयकरणस्य च पूर्णतया साक्षात्कारस्य उपायाः सन्ति वाल्व-उद्योगे पुनर्गठनस्य गतिः त्वरयित्वा भविष्यस्य उद्योगः वाल्व-उत्पाद-गुणवत्ता-सुरक्षा-उत्पाद-ब्राण्ड्-योः मध्ये स्पर्धा भविष्यति उत्पादाः उच्चप्रौद्योगिक्याः, उच्चमापदण्डानां, दृढजंगप्रतिरोधस्य, दीर्घायुषः च दिशि विकसिताः भविष्यन्ति । केवलं निरन्तरप्रौद्योगिकीनवाचारस्य, नूतनानां उत्पादानाम् विकासस्य, प्रौद्योगिकीरूपान्तरणस्य च माध्यमेन एव उत्पादप्रौद्योगिकीस्तरस्य क्रमेण सुधारः कर्तुं शक्यते यत् घरेलुयन्त्रमेलनं पूरयितुं शक्नोति तथा च वाल्वस्य स्थानीयकरणस्य पूर्णतया साक्षात्कारं कर्तुं शक्यते। विशालमागधवातावरणे मम देशस्य कपाटनिर्माणउद्योगः अवश्यमेव उत्तमविकाससंभावनाः दर्शयिष्यति।