कार्बनग्रहणस्य कार्बनभण्डारणस्य च अधीनं वाल्वस्य नूतनविकासः

“द्वयकार्बन” रणनीत्या चालिताः अनेके उद्योगाः ऊर्जासंरक्षणाय कार्बननिवृत्त्यर्थं च तुल्यकालिकरूपेण स्पष्टमार्गं निर्मितवन्तः । कार्बन तटस्थतायाः साक्षात्कारः सीसीयूएस प्रौद्योगिक्याः प्रयोगात् अविभाज्यः अस्ति । CCUS प्रौद्योगिक्याः विशिष्टप्रयोगे कार्बनग्रहणं, कार्बनस्य उपयोगः भण्डारणं च इत्यादयः सन्ति प्रौद्योगिकीप्रयोगानाम् अस्याः श्रृङ्खलायां स्वाभाविकतया वाल्वमेलनं भवति सम्बन्धित उद्योगानां अनुप्रयोगानाञ्च दृष्ट्या भविष्यस्य विकासः सम्भावना अस्माकं ध्यानस्य योग्या अस्तिकपाटउद्योग।

1.CCUS अवधारणा तथा उद्योगशृङ्खला

A.CCUS अवधारणा
CCUS बहुजनानाम् अपरिचितः अथवा अपरिचितः अपि भवितुम् अर्हति । अतः कपाट-उद्योगे CCUS-इत्यस्य प्रभावं ज्ञातुं पूर्वं वयं मिलित्वा CCUS-विषये ज्ञास्यामः । CCUS इति आङ्ग्लभाषायाः संक्षिप्तनाम (Carbon Capture, Utilization and Storage) ।

B.CCUS उद्योग श्रृङ्खला।
सम्पूर्णा सीसीयूएस उद्योगशृङ्खला मुख्यतया पञ्चभिः लिङ्कैः निर्मितः अस्ति : उत्सर्जनस्रोतः, ग्रहणं, परिवहनं, उपयोगः, भण्डारणं च, उत्पादाः च । ग्रहणं, परिवहनं, उपयोगं, भण्डारणं च इति त्रयः कडिः कपाट-उद्योगेन सह निकटतया सम्बद्धाः सन्ति ।

2. CCUS इत्यस्य प्रभावःकपाटःउद्योग
कार्बन तटस्थतायाः चालनेन कपाट-उद्योगस्य अधः स्थितेषु पेट्रोकेमिकल, तापशक्ति, इस्पात, सीमेण्ट, मुद्रण इत्यादिषु उद्योगेषु कार्बन-ग्रहणस्य कार्बन-भण्डारणस्य च कार्यान्वयनम् क्रमेण वर्धयिष्यति, तथा च भिन्नानि लक्षणानि दर्शयिष्यन्ति उद्योगस्य लाभाः क्रमेण मुक्ताः भविष्यन्ति, अस्माभिः प्रासंगिकविकासानां विषये निकटतया ध्यानं दातव्यम् । निम्नलिखितपञ्चेषु उद्योगेषु वाल्वस्य माङ्गल्यं महतीं वृद्धिं प्राप्स्यति।

उ. पेट्रोकेमिकल-उद्योगस्य माङ्गं प्रथमं प्रकाशयति
अनुमानं भवति यत् २०३० तमे वर्षे मम देशस्य पेट्रोकेमिकल-उत्सर्जनस्य न्यूनीकरणस्य माङ्गल्यं प्रायः ५ कोटिटनम् अस्ति, तथा च २०४० तमे वर्षे क्रमेण ० यावत् न्यूनीभवति यतोहि पेट्रोकेमिकल-रासायनिक-उद्योगाः कार्बन-डाय-आक्साइड्-उपयोगस्य मुख्यक्षेत्राणि सन्ति, तथा च न्यून-ऊर्जा-उपभोगस्य, निवेश-व्ययस्य, संचालन-रक्षण-व्ययस्य च ग्रहणं न्यूनं भवति, अतः CUSS-प्रौद्योगिक्याः प्रयोगः प्रथमः प्रवर्धितः अस्ति अस्मिन् क्षेत्रे । २०२१ तमे वर्षे सिनोपेक् चीनस्य प्रथमस्य मिलियनटनस्य सीसीयूएस परियोजनायाः निर्माणं आरभेत, यत् किलु पेट्रोकेमिकल-शेङ्ग्ली तेलक्षेत्र सीसीयूएस परियोजनायाः निर्माणं आरभेत । परियोजनायाः समाप्तेः अनन्तरं चीनदेशे बृहत्तमः CCUS पूर्ण-उद्योगशृङ्खला-प्रदर्शन-आधारः भविष्यति । सिनोपेक् इत्यनेन प्रदत्तानि आँकडानि दर्शयन्ति यत् २०२० तमे वर्षे सिनोपेक् इत्यनेन गृहीतस्य कार्बनडाय-आक्साइडस्य मात्रा प्रायः १३ लक्षटनं यावत् अभवत्, यस्मात् ३,००,००० टनस्य उपयोगः तैलक्षेत्रस्य जलप्लावनार्थं भविष्यति, येन कच्चे तैलस्य पुनर्प्राप्तिः सुदृढः, कार्बन-उत्सर्जनस्य न्यूनीकरणे च उत्तमं परिणामः प्राप्तः

ख. तापविद्युत् उद्योगस्य माङ्गल्यं वर्धते
वर्तमानस्थित्या विद्युत्-उद्योगे विशेषतः ताप-विद्युत्-उद्योगे कपाटानां माङ्गल्यं बहु महत् नास्ति, परन्तु “द्वय-कार्बन”-रणनीत्याः दबावेन अङ्गार-आधारित-विद्युत्-संस्थानानां कार्बन-निष्प्रभावीकरण-कार्यं अधिकाधिकं कठिनं भवति प्रासंगिकसंस्थानां पूर्वानुमानस्य अनुसारम् : मम देशस्य विद्युत्मागधा २०५० तमे वर्षे १२-१५ खरब किलोवाटघण्टापर्यन्तं वर्धते इति अपेक्षा अस्ति, तथा च विद्युत्प्रणाल्यां शुद्धशून्य उत्सर्जनं प्राप्तुं CCUS प्रौद्योगिक्याः माध्यमेन ४३०-१.६४ अरबटन कार्बनडाय-आक्साइड् न्यूनीकर्तुं आवश्यकम् अस्ति यदि अङ्गार-आधारितं विद्युत्-संयंत्रं CCUS इत्यनेन सह स्थापितं भवति तर्हि सः कार्बन-उत्सर्जनस्य ९०% भागं गृहीतुं शक्नोति, येन सः न्यून-कार्बन-विद्युत्-उत्पादन-प्रौद्योगिकी भवति । विद्युत्प्रणाल्याः लचीलतां साक्षात्कर्तुं CCUS अनुप्रयोगः मुख्यं तकनीकीसाधनम् अस्ति । अस्मिन् सन्दर्भे सीसीयूएस-स्थापनेन कारणेन कपाटानां माङ्गल्यं महतीं वृद्धिं प्राप्स्यति, तथा च विद्युत्विपण्ये विशेषतः तापविद्युत्विपण्ये कपाटानां माङ्गल्यं नूतनवृद्धिं दर्शयिष्यति, यत् कपाट-उद्योग-उद्यमानां ध्यानस्य योग्यम् अस्ति

ग. इस्पातस्य धातुविज्ञानस्य च उद्योगस्य माङ्गं वर्धयिष्यति
अनुमानं भवति यत् २०३० तमे वर्षे उत्सर्जननिवृत्तेः माङ्गल्यं प्रतिवर्षं २० कोटिटनतः ०५ कोटिटनपर्यन्तं भविष्यति । ज्ञातव्यं यत् इस्पात-उद्योगे कार्बन-डाय-आक्साइडस्य उपयोगस्य, भण्डारणस्य च अतिरिक्तं इस्पात-निर्माण-प्रक्रियायां प्रत्यक्षतया अपि अस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते एतेषां प्रौद्योगिकीनां पूर्णलाभं ​​गृहीत्वा उत्सर्जनं ५%-१०% न्यूनीकर्तुं शक्यते । अस्मात् दृष्ट्या इस्पात-उद्योगे प्रासंगिक-कपाट-माङ्गल्याः नूतनाः परिवर्तनाः भविष्यन्ति, तथा च माङ्गल्याः महती वृद्धि-प्रवृत्तिः दृश्यते ।

D. सीमेण्ट उद्योगस्य माङ्गं पर्याप्तरूपेण वर्धते
अनुमानं भवति यत् २०३० तमे वर्षे उत्सर्जननिवृत्तेः माङ्गल्यं प्रतिवर्षं १० कोटिटनतः १५२ मिलियनटनपर्यन्तं भविष्यति, २०६० तमे वर्षे उत्सर्जननिवृत्तेः माङ्गल्यं प्रतिवर्षं १९ कोटिटनतः २१ कोटिटनपर्यन्तं भविष्यति सीमेण्ट-उद्योगे चूना-पत्थरस्य अपघटनेन उत्पादितः कार्बन-डाय-आक्साइड् कुल-उत्सर्जनस्य प्रायः ६०% भागं भवति, अतः सीमेण्ट-उद्योगस्य डिकार्बनीकरणस्य कृते सीसीयूएस-इत्येतत् आवश्यकं साधनम् अस्ति

E.हाइड्रोजन ऊर्जा उद्योगस्य माङ्गल्याः व्यापकरूपेण उपयोगः भविष्यति
प्राकृतिकवायुमध्ये मीथेनतः नीलजलहाइड्रोजनं निष्कासयितुं बहुसंख्याकानां कपाटानां उपयोगः आवश्यकः भवति, यतः ऊर्जा CO2 उत्पादनस्य प्रक्रियातः गृह्यते, कार्बनग्रहणं भण्डारणं च (CCS) आवश्यकं भवति, संचरणं भण्डारणं च बहुसंख्यया कपाटानां उपयोगः आवश्यकः भवति

3. कपाट-उद्योगस्य कृते सुझावः
सीसीयूएस इत्यस्य विकासाय विस्तृतं स्थानं भविष्यति। यद्यपि तस्य सामना विविधाः कष्टाः सन्ति तथापि दीर्घकालं यावत् सी.सी.यू.एस. अस्य कृते कपाट-उद्योगेन स्पष्टा अवगमनं पर्याप्तं मानसिकं सज्जीकरणं च करणीयम् । अनुशंसितं यत् वाल्व उद्योगः CCUS उद्योगसम्बद्धक्षेत्राणि सक्रियरूपेण परिनियोजयेत्

उ. सीसीयूएस प्रदर्शनपरियोजनासु सक्रियरूपेण भागं गृह्णन्तु। चीनदेशे कार्यान्वितस्य CCUS परियोजनायाः कृते वाल्व-उद्योग-उद्यमैः प्रौद्योगिक्याः उत्पाद-अनुसन्धान-विकासस्य च दृष्ट्या परियोजनायाः कार्यान्वयनस्य सक्रियरूपेण भागः ग्रहीतव्यः, परियोजनायाः कार्यान्वयन-प्रक्रियायां भागं ग्रहीतुं प्रक्रियायां अनुभवस्य सारांशः करणीयः, तदनन्तरं बृहत्-परिमाणस्य सामूहिक-उत्पादनस्य, वाल्व-मेलनस्य च पर्याप्ततया सज्जता करणीयम् प्रौद्योगिकी, प्रतिभा तथा उत्पाद भण्डार।

B. वर्तमान CCUS प्रमुख उद्योगविन्यासे ध्यानं दत्तव्यम्। कोयलाशक्ति-उद्योगे ध्यानं दत्तव्यं यत्र चीनस्य कार्बन-कॅप्चर-प्रौद्योगिक्याः मुख्यतया उपयोगः भवति, तथा च पेट्रोलियम-उद्योगे यत्र भूवैज्ञानिक-भण्डारणं CCUS-परियोजना-कपाटानां परिनियोजनाय केन्द्रीकृतं भवति, तथा च येषु क्षेत्रेषु एते उद्योगाः स्थिताः सन्ति, यथा ओर्डोस्-बेसिन्, जङ्गर्-तुहा-बेसिन् च, ये महत्त्वपूर्णाः कोयला-उत्पादक-क्षेत्राणि सन्ति, तेषु कपाटानां परिनियोजनं कुर्वन्तु बोहाई बे बेसिन् तथा पर्ल् रिवर माउथ बेसिन्, ये महत्त्वपूर्णाः तैल-गैस-उत्पादकक्षेत्राणि सन्ति, तेषां अवसरस्य लाभाय प्रासंगिक-उद्यमैः सह निकट-सहकार-सम्बन्धः स्थापितः अस्ति

ग. सीसीयूएस परियोजना वाल्वस्य प्रौद्योगिक्याः उत्पादस्य च अनुसन्धानस्य विकासस्य च कृते निश्चितं वित्तीयसमर्थनं प्रदातव्यम्। भविष्ये CCUS परियोजनानां वाल्वक्षेत्रे अग्रणीत्वं ग्रहीतुं अनुशंसितं यत् उद्योगकम्पनयः अनुसन्धानविकासयोः निश्चितराशिं धनं विनियोजयन्तु, तथा च प्रौद्योगिकीसंशोधनविकासयोः दृष्ट्या CCUS परियोजनानां समर्थनं प्रदातव्याः, येन CCUS उद्योगस्य विन्यासस्य कृते उत्तमं वातावरणं निर्मातुं शक्यते।

संक्षेपेण CCUS उद्योगस्य कृते तत् अनुशंसितम्कपाटःउद्योगः “द्वय-कार्बन”-रणनीत्याः अन्तर्गतं नवीन-औद्योगिक-परिवर्तनानि पूर्णतया अवगच्छति तथा च तया सह आगच्छन्ति विकासस्य नूतनान् अवसरान् अवगच्छति, समयेन सह तालमेलं स्थापयति, उद्योगे नूतनं विकासं च प्राप्नोति!