यदा द्रवपाइपलाइनव्यवस्थानां विषयः आगच्छति तदाचेक वाल्वs अत्यावश्यकाः घटकाः सन्ति। ते पाइपलाइने द्रवप्रवाहस्य दिशां नियन्त्रयितुं पश्चात्प्रवाहं वा पृष्ठ-साइफोनेजं वा निवारयितुं निर्मिताः सन्ति । अस्मिन् लेखे चेकवाल्वस्य मूलभूतसिद्धान्ताः, प्रकाराः, अनुप्रयोगाः च परिचयः भविष्यति ।
मूलसिद्धान्तः कचेक वाल्वद्रवस्य प्रवाहदिशां नियन्त्रयितुं कपाटचक्रस्य गतिं प्रयोक्तुं भवति । कपाटचक्रं प्रायः सामान्यद्रवप्रवाहस्य दिशि उद्घाटयितुं, पश्चात्प्रवाहस्य भवति चेत् शीघ्रं बन्दं कर्तुं च निर्मितं भवति । एषा परिकल्पना द्रवस्य पश्चात् प्रवाहं निवारयति, पाइपलाइनव्यवस्थायाः अखण्डतां च रक्षति ।
चेकवाल्वः विविधप्रकारस्य भवन्ति, यत्र कन्दुकं सहितं सर्वाधिकं सामान्यं भवतिचेक वाल्व, स्विंग चेक वाल्व, तथा चेकवाल्व उत्थापयन्तु। कन्दुकपरीक्षाकपाटाः गोलाकारकपाटचक्रस्य उपयोगं कुर्वन्ति यत् द्रवस्य दाबविभेदस्य माध्यमेन बन्दं भवति । स्विंग् चेक वाल्वेषु एकः घूर्णनशीलः कपाटचक्रः भवति यः स्वयमेव प्रवाहदिशां नियन्त्रयितुं उद्घाटयितुं वा बन्दं कर्तुं वा शक्नोति । लिफ्ट चेकवाल्व्स् प्रवाहदिशानियन्त्रणं प्राप्तुं पाइपलाइनमध्ये प्रविष्टं चलकपाटचक्रं नियोजयन्ति ।
चेकवाल्वस्य अनेकक्षेत्रेषु व्यापकप्रयोगः भवति । जलप्रदायव्यवस्थासु २.चेक वाल्वजलस्य पश्चात्प्रवाहं निवारयितुं जलदाबस्य स्थिरतां निर्वाहयितुम् उपयुज्यन्ते । रसायन-उद्योगे चेक-वाल्व्-इत्यनेन पाइपलाइन्-मध्ये खतरनाक-रसायनानां पश्चात्प्रवाहः निवारितः भवति, येन उपकरणानां, कार्मिक-सुरक्षायाः च रक्षणं भवति । तैल-गैस-उद्योगे तैल-गैस-योः पश्चात्प्रवाहं निवारयितुं पाइपलाइन-प्रणालीनां स्थिर-सञ्चालनं च निर्वाहयितुम् चेक-वाल्व्-इत्यस्य उपयोगः भवति । तदतिरिक्तं मलजलशुद्धिकरणं, अग्निशामकप्रणाली, वातानुकूलनप्रणाली, अन्येषु क्षेत्रेषु च चेकवाल्वस्य व्यापकरूपेण उपयोगः भवति ।
चेकवाल्वस्य प्रभावी संचालनं सुनिश्चित्य नियमितरूपेण अनुरक्षणं निरीक्षणं च आवश्यकम् अस्ति । कपाटचक्राणि, सीलानि च समये समये स्वच्छं कृत्वा प्रतिस्थापयितव्याः येन समुचितकार्यं सुनिश्चितं भवति । अपि च, चेकवाल्वस्य चयनं स्थापनास्थानं च विशिष्टप्रयोगावश्यकतानां आधारेण सावधानीपूर्वकं विचारणीया ।
निष्कर्षतः द्रवस्य प्रवाहदिशां नियन्त्र्य, पश्चात्प्रवाहं निवारयित्वा पाइपलाइनप्रणालीषु चेकवाल्वस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति । समुचितप्रकारस्य चेकवाल्वस्य चयनं कृत्वा, समुचितस्थापनं सुनिश्चित्य, नियमितरूपेण अनुरक्षणं च कृत्वा पाइपलाइनप्रणाल्याः सुरक्षां स्थिरं च संचालनं सुनिश्चितं कर्तुं शक्यते
डाक समयः मे-26-2023
