दद्वारकपाटःविस्तृतप्रयोगयुक्तः तुल्यकालिकः सामान्यः कपाटः अस्ति । मुख्यतया जलसंरक्षणं, धातुविज्ञानादिषु उद्योगेषु अस्य उपयोगः भवति । अस्य विस्तृतं उपयोगप्रदर्शनं स्वीकृतम् अस्तिzएड् विपणेन । गुणवत्तायाः तथा तकनीकीपरिवेक्षणस्य परीक्षणस्य च बहुवर्षेषु लेखकेन न केवलं गेटकपाटस्य अन्वेषणस्य विषये निश्चितं शोधं कृतम्, अपितु गेटकपाटस्य उपयोगस्य विषये अपि, मया अधिकं सावधानीपूर्वकं सावधानीपूर्वकं च शोधः कृतः
गेटवाल्वस्य संरचना, उपयोगः, समस्यानिवारणं, गुणवत्तानिरीक्षणम् इत्यादिषु पक्षेषु सामान्यचर्चा निम्नलिखितम् अस्ति ।
एकः संरचना
संरचना इतिद्वारकपाटः: दद्वारकपाटःइति ककपाटयत् द्वारफलकस्य, कपाटपीठस्य च उपयोगं कृत्वा उद्घाटनस्य निरोधस्य च नियन्त्रणं करोति । दद्वारकपाटःमुख्यतः वाल्वशरीरं, वाल्वसीटं, गेटप्लेटं, वाल्वकाण्डं, वाल्वकवरं, पैकिंगपत्रं, पैकिंगदबावकवरणं, वाल्वकाण्डनटं, हस्तं च भवति-चक्र इत्यादयः द्वारस्य कपाटपीठस्य च सापेक्षस्थानस्य परिवर्तनस्य आधारेण चैनलस्य आकारं परिवर्त्य चैनलं कटयितुं शक्यते द्वारकपाटं दृढतया पिधातुं द्वारफलकं, कपाटपीठं च ग्राउण्ड् भवति ।
द्वारकपाटसंरचनायाः भिन्नाकारस्य अनुसारं द्वारकपाटं किलं समानान्तरं च इति द्वयोः वर्गयोः विभक्तुं शक्यते ।
किलद्वारकपाटस्य द्वारफलकं आकारेण भवति, सीलपृष्ठं च नालस्य केन्द्ररेखायाः प्रति प्रवणं भवति । द्वारफलकस्य कपाटपीठस्य च मध्ये यः किलः भवति सः सीलीकरणाय (निमीलनाय) उपयुज्यते । किलफलकं एकं द्वारं द्विद्वारं वा भवितुम् अर्हति ।
समानान्तरद्वारकपाटस्य सीलिंगपृष्ठं परस्परं समानान्तरं भवति तथा च नालस्य केन्द्ररेखायाः लम्बः भवति । इदं द्विधा विभक्तं भवति- मुक्तं तन्त्रं, अ-उद्घाटनं तन्त्रं च । तत्र द्विगुणं द्वारं मुक्ततन्त्रेण सह अस्ति । यदा द्वारं अवतरति तदा समानान्तरद्वारद्वयस्य किलाः सानुस्थे कपाटपीठे द्वारद्वयं समर्थयन्ति, प्रवाहमार्गं च छिनन्ति यदा द्वारं उत्थाय उद्घाट्यते तदा फाल्तुः द्वारं च द्वारेण सह सहकार्यं कुर्वन्ति, द्वारं निश्चितं ऊर्ध्वतां यावत् उत्तिष्ठति, किलः च con इत्यनेन उपरि धारितः भवति The double gate plate without an open mechanism. यदा गेटप्लेटः समानान्तरकपाटपीठपृष्ठद्वयेन सह कपाटपीठे स्खलति तदा द्रवस्य दबावेन द्रवस्य सीलीकरणार्थं कपाटस्य निर्गमपक्षे कपाटशरीरे गेटप्लेट् निपीड्यते
द्वारस्य उद्घाटनस्य निमीलनस्य च समये कपाटस्य काण्डस्य भिन्न-भिन्न-गति-अनुसारं द्वार-कपाटः मुक्त-बार-द्वार-कपाटः, अन्धकार-बार-द्वार-कपाटः इति द्वयोः वर्गयोः विभक्तः भवति यदा मुक्त-बार-द्वार-कपाटस्य कपाट-काण्डं, द्वार-फलकं च उद्घाटितं वा निमीलितं वा भवति तदा ते एकस्मिन् समये उत्तिष्ठन्ति पतन्ति च; यदा कृष्ण-बार-द्वार-कपाटः उद्घाटितः वा निमीलितः वा भवति तदा कपाट-काण्डं केवलं परिभ्रमति, कपाट-काण्डस्य उदय-पतनं न दृश्यते, कपाट-पट्टिका च उन्नता वा अवनता वा भवति मुक्त-बार-द्वार-कपाटस्य लाभः अस्ति यत् सः कपाट-काण्डस्य वर्धमान-उच्चतायाः माध्यमेन नालस्य उद्घाटन-उच्चतायाः न्यायं कर्तुं शक्नोति, परन्तु सः स्वामित्वस्य ऊर्ध्वतां लघु कर्तुं शक्नोति हस्ताभिमुखे सति-चक्रं वा हस्तं वा, हस्तं परिवर्तयन्तु-चक्रं वा हस्तकं वा घड़ीयानं, कपाटं च पिहितं भवति।
द्वितीयद्वारकपाटस्य उपयोगस्य अवसरः चयनसिद्धान्तश्च :
०१ सपाटःद्वारकपाटः
सपाटद्वारकपाटस्य उपयोगः : १.
(१) तैलस्य प्राकृतिकगैसस्य च संचरणपाइपलाइनाः, डायवर्सनछिद्रयुक्ताः सपाटद्वारकपाटाः अपि पाइपलाइनस्य सफाईयै सुविधाजनकाः सन्ति ।
(2) परिष्कृततैलस्य संचरणपाइपलाइनाः भण्डारणसाधनाः च।
(3) तैलस्य प्राकृतिकवायुनिष्कासनस्य बन्दरगाहयन्त्राणि।
(4) निलम्बितकणमाध्यमयुक्ताः पाइपाः।
(5) शहरी गैस संचरण पाइपलाइन।
(6) जलप्रदाय परियोजना।
सपाटद्वारकपाटस्य चयनसिद्धान्तः : १.
(1) तैलस्य प्राकृतिकवायुसञ्चारपाइपलाइनस्य कृते एकद्वारयुक्तानि सपाटद्वारकपाटानि वा द्विद्वाराणि वा चिनुत। यदि भवन्तः पाइपलाइनस्य स्वच्छतां कर्तुं प्रवृत्ताः सन्ति तर्हि एकं द्वारं विपथच्छिद्रयुक्तं सपाटद्वारकपाटं चिनुत ।
(2) परिष्कृततैलस्य संचरणपाइपलाइनस्य भण्डारणसाधनस्य च कृते डायवर्सनछिद्रं विना एकं द्वारं वा द्विद्वारयुक्तं समतलद्वारकपाटं वा चिनुत।
(3) तैलस्य प्राकृतिकवायुनिष्कासनस्य बन्दरगाहयन्त्राणां कृते एकं द्वारं वा डायवर्सनछिद्रयुक्तं कृष्णदण्डप्लवमानकपाटपीठं वा द्विगुणद्वारयुक्तं समतलद्वारकपाटं वा चिनुत
(4) निलम्बितकणमाध्यमयुक्तानां पाइपानां कृते छूरी-आकारं प्लेट्-द्वार-कपाटं चिनुत ।
(5) नगरीयगैससञ्चारपाइपलाइनस्य कृते एकद्वारं वा द्विद्वारं मृदुसीलं मुक्तदण्डं सपाटद्वारकपाटं वा चिनुत।
(6) जलप्रदाय-इञ्जिनीयरिङ्गस्य कृते डायवर्सन-छिद्रं विना एक-द्वार-प्लेटं वा द्वि-द्वार-प्लेटं वा ओपन-रॉड्-सपाट-द्वार-कपाटं चिनुत।
०२ किलम्द्वारकपाटः
किलद्वारकपाटस्य प्रयोज्यप्रसङ्गाः : विभिन्नप्रकारस्य कपाटस्य मध्ये गेटकपाटः व्यापकरूपेण प्रयुक्तः अस्ति । सामान्यतया केवलं पूर्ण उद्घाटनार्थं पूर्णसमापनार्थं वा उपयुक्तं भवति, नियमनार्थं, गलाघातार्थं च न उपयोक्तुं शक्यते ।
सामान्यतया तेषु स्थानेषु किलद्वारकपाटस्य उपयोगः भवति यत्र कपाटस्य बाह्यपरिमाणस्य कठोरः आवश्यकता नास्ति, उपयोगस्य परिस्थितयः च तुल्यकालिकरूपेण कठोरः भवति यथा उच्चतापमानस्य उच्चदाबस्य च कार्यमाध्यमस्य कृते निमीलितभागाः दीर्घकालं यावत् सीलबद्धाः भवेयुः ।
सामान्यतया, यदा विश्वसनीयस्य सीलिंगप्रदर्शनस्य उपयोगस्य परिस्थितयः अथवा आवश्यकताः, उच्चदाबः, उच्चदाबकट-ऑफ (बृहत् दाब-अन्तरम्), निम्न-दाब-कट-ऑफ (लघु-दाब-अन्तरम्), न्यून-शब्दः, वायु-छिद्रः तथा वाष्पीकरण-घटना, उच्च-तापमान-मध्यमः, न्यून-तापमानः (गहन-शीतलः) च, तदा पंचर-द्वार-कपाटस्य उपयोगः अनुशंसितः भवति यथा, विद्युत्-उद्योगे, पेट्रोलियम-गलने, पेट्रोकेमिकल, अपतटीय-तैल-, नगर-निर्माणे जल-इञ्जिनीयरिङ्ग-मलजल-शुद्धिकरण-इञ्जिनीयरिङ्ग-, रसायन-उद्योगे च अनेके अनुप्रयोगाः सन्ति
चयनसिद्धान्तः १.
(१) कपाटस्य द्रवलक्षणस्य आवश्यकताः। गेट वाल्वस्य उपयोगः लघुप्रवाहप्रतिरोधेन, दृढसञ्चारक्षमता, उत्तमप्रवाहलक्षणैः, सख्तसीलिंगस्य आवश्यकताभिः च सह कार्यस्थित्यर्थं भवति
(२) उच्चतापमानं उच्चदाबमाध्यमम् च। यथा उच्चदाबवाष्पः, उच्चतापमानः, उच्चदाबयुक्तः तैलस्य उत्पादाः ।
(3) निम्न तापमान (गहन शीत) माध्यम। यथा द्रव अमोनिया, द्रवहाइड्रोजन, द्रव प्राणवायुः इत्यादयः माध्यमाः ।
(4) न्यूनचापः विशालः चआकृति. यथा नलजलपरियोजनानि, मलजलशुद्धिकरणपरियोजनानि च।
(5) स्थापनास्थानं: यदा स्थापनायाः ऊर्ध्वता सीमितं भवति तदा अन्धकारमयदण्डद्वारकपाटं चिनुत; यदा ऊर्ध्वता सीमितं नास्ति तदा मुक्तदण्डद्वारकपाटं चिनुत।
(६) यदा पूर्णतया उद्घाटयितुं पूर्णतया वा निमीलितुं वा शक्यते, समायोजनार्थं, गलाघातार्थं च उपयोक्तुं न शक्यते तदा एव पंचरद्वारकपाटस्य चयनं कर्तुं शक्यते
त्रयः सामान्यदोषाः परिपालनं च
०१ द्वारकपाटानां सामान्यदोषाः कारणानि च
गेटवाल्वस्य उपयोगानन्तरं प्रायः प्रत्येकस्य सम्पर्कस्य तापमानस्य, दाबस्य, जंगस्य, सापेक्षिकगतेः च कारणेन निम्नलिखितसमस्याः भवन्ति
(१) लीकेजः - बाह्य लीकेज, आन्तरिक लीकेज इति द्वौ प्रकारौ स्तः । कपाटस्य बहिः लीकेजः लीकेज इति कथ्यते, लीकेजः च पैकिंग् बॉक्स्, फ्लैन्ज् संयोजने च सामान्यः भवति ।
पैकिंगपेटिकायाः लीकेजस्य कारणानि : पैकिंगस्य विविधता वा गुणवत्ता वा आवश्यकतां न पूरयति; पैकिंगस्य जरा वा कपाटस्य काण्डस्य धारणं वा; पैकिंगग्रन्थिः शिथिलता; कपाटकाण्डस्य उपरि खरचनम् ।
फ्लैन्ज-संयोजने लीकेजस्य कारणानि : गैसकेटस्य सामग्री वा आकारः वा आवश्यकतां न पूरयति; फ्लैन्ज सीलिंग् पृष्ठस्य प्रसंस्करणगुणवत्ता दुर्बलः भवति; संयोजनबोल्ट् अनुचितरूपेण बद्धाः भवन्ति; पाइपलाइनविन्यासः अयुक्तः भवति, यस्य परिणामेण संयोजने अत्यधिकः अतिरिक्तभारः भवति ।
कपाटस्य आन्तरिकस्य लीकेजस्य कारणानि : कपाटस्य शिथिलनिमीलनेन उत्पद्यमानः लीकेजः आन्तरिकः लीकेजः भवति, यः कपाटस्य सीलिंगपृष्ठस्य अथवा सीलिंगवलयस्य शिथिलमूलस्य क्षतिः भवति
(1) जंग प्रायः कपाटशरीरस्य, कपाटस्य आवरणस्य, कपाटस्य काण्डस्य, फ्लैन्जसीलिंगपृष्ठस्य च जंगः भवति । जंगः मुख्यतया माध्यमस्य क्रियायाः कारणेन भवति, पूरकेषु, गस्केटेषु च आयनानां मुक्तिः अपि भवति ।
(2) खरोंचः - स्थानीयपृष्ठस्य आकर्षणं वा छिलनं वा तदा भवति यदा गेटप्लेटः वाल्वसीटश्च निश्चितसंपर्कानुपातदबावेन सापेक्षिकगतिः भवति।
०२ गेटवाल्वस्य परिपालनम्
(1) कपाटस्य बाह्य लीकेजस्य मरम्मतम्
पूरकं निपीडयन्ते सति उपरितनग्रन्थिबोल्टस्य तौलनं करणीयम् येन ग्रन्थिः तिर्यक् न भवति, संपीडनार्थं अन्तरं त्यक्त्वा पूरकं निपीडयन्ते सति कपाटकाण्डं परिवर्त्य कपाटकाण्डस्य परितः पूरकं एकरूपं भवति तथा च दबावस्य मृत्युः न भवति, येन कपाटकाण्डस्य परिभ्रमणं न प्रभावितं भवति, पूरकस्य धारणं वर्धते, सेवाजीवनं च लघु भवति कपाटकाण्डस्य पृष्ठभागः खरच्यते, येन माध्यमं सुलभतया बहिः लीकं भवति । प्रयोगात् पूर्वं कपाटकाण्डस्य पृष्ठभागे खरचः निवारयितुं तस्य प्रक्रिया कर्तव्या ।
फ्लैन्ज-संयोजनस्य लीकेजस्य कृते यदि गस्केट् क्षतिग्रस्तः अस्ति तर्हि तस्य स्थाने अन्यं स्थापनीयम्; यदि गस्केट्-सामग्री सम्यक् न चयनिता तर्हि उपयोगस्य आवश्यकतां पूरयितुं शक्नुवन्तं सामग्रीं चयनीयम्; यदि फ्लैन्ज सीलिंगपृष्ठं दुर्बलप्रसंस्करणगुणवत्तायुक्तं भवति तर्हि फ्लैन्जसीलिंगपृष्ठं निष्कास्य पुनः संसाधितं यावत् योग्यं न भवति
तदतिरिक्तं, फ्लैन्ज बोल्ट् सम्यक् कठिनीकरणं, पाइपलाइनस्य सम्यक् विन्यासः, फ्लैन्ज संयोजने अत्यधिकं अतिरिक्तभारं परिहरणं च फ्लैन्ज संयोजने लीकेजं निवारयितुं अनुकूलं भवति
(2) कपाटस्य आन्तरिक लीकेजस्य मरम्मतम्
आन्तरिकलीकेजस्य मरम्मतं सीलिंगपृष्ठस्य क्षतिं, सीलिंगवलयस्य मूलस्य शिथिलतां च निवारयितुं भवति (यदा सीलिंगवलयः कपाटप्लेट् अथवा कपाटपीठे दबावेन वा सूत्रेण वा निहितं भवति) यदि सीलिंगपृष्ठं प्रत्यक्षतया कपाटशरीरे कपाटप्लेटं च संसाधितं भवति तर्हि शिथिलमूलानां, लीकेजस्य च समस्या नास्ति ।
यदा सीलिंगपृष्ठं गम्भीररूपेण क्षतिग्रस्तं भवति तथा च सीलिंगपृष्ठं सीलिंगवलयेन निर्मितं भवति तदा पुरातनं वलयम् अपसारयित्वा नूतनसीलिंगवलयेन सुसज्जितं करणीयम् यदि सीलपृष्ठं प्रत्यक्षतया कपाटशरीरे संसाधितं भवति तर्हि प्रथमं क्षतिग्रस्तं सीलिंगपृष्ठं निष्कास्य ततः नूतनं सीलिंगवलयम् अथवा संसाधितं पृष्ठं नूतनं सीलिंगपृष्ठं कृत्वा पिष्टव्यम् यदा सीलिंगपृष्ठस्य खरचनानि, उल्टानि, मर्दनानि, डेंट्स् इत्यादयः दोषाः ०.०५ मि.मी.तः न्यूनाः भवन्ति तदा तेषां निराकरणं पेषणेन कर्तुं शक्यते
सीलिंगवलयस्य मूलं लीकं भवति। यदा सीलिंगवलयः निपीड्य निश्चयः भवति तदा PTFE मेखला अथवा श्वेतघनवर्णः कपाटपीठस्य अथवा सीलिंगवलयस्य खांचे तलभागे स्थापयितुं शक्यते, ततः सीलिंगवलयस्य अन्तः निपीड्य सीलिंगवलयस्य मूलं पूरयितुं शक्यते यदा सीलिंगवलयः सूत्रेण निश्चयः भवति तदा सूत्रयोः मध्ये PTFE मेखला अथवा श्वेतघनः रङ्गः स्थापनीयः Leakage between the lines.
(3) कपाटस्य जंगस्य मरम्मतम्
सामान्यतया कपाटशरीरं कपाटस्य आवरणं च समानरूपेण जङ्गमयुक्तं भवति, कपाटकाण्डं तु प्रायः पिटिंग् भवति । मरम्मतं कुर्वन् प्रथमं संक्षारकं उत्पादं निष्कासयेत् । पिटिंग् पिट् युक्तस्य कपाटस्य काण्डस्य कृते खरादस्य उपरि संसाधितं कृत्वा अवसादं निवारयितव्यं, निरन्तर-विमोचन-कारकं युक्तं पूरकं परिवर्तयितव्यं, अथवा पूरके आसुतजलेन स्वच्छं करणीयम्, येन पूरके ये आयनाः कपाट-काण्डे संक्षारक-प्रभावं कुर्वन्ति, तेषां निष्कासनं करणीयम्
(4) सीलिंगपृष्ठे घर्षणस्य मरम्मतम्
कपाटस्य उपयोगे यथाशक्ति सीलपृष्ठे घर्षणं निवारयितव्यं, कपाटस्य निरोधसमये टोर्क् अतिबृहत् न भवेत् यदि सीलपृष्ठे घर्षणं पेषणेन निवारयितुं शक्यते।
चतुर्णां द्वारकपाटानां अन्वेषणम्
वर्तमानविपण्यवातावरणे उपयोक्तृआवश्यकतायां च लोहद्वारकपाटानां बृहत् भागः भवति । एकः उत्पादगुणवत्तानिरीक्षकः इति नाम्ना उत्पादगुणवत्तापरीक्षणेन परिचितस्य अतिरिक्तं उत्पादस्य विषये एव भवतः सद्बोधः अपि भवितुमर्हति ।
०१ लोहद्वारकपाटस्य परीक्षणाधारः
लोहद्वारकपाटस्य पत्ताङ्गीकरणं राष्ट्रियमानकस्य GB/T12232-2005 ”सामान्यकपाटस्य फ्लेन्जसंयोजन लोहद्वारकपाटस्य” आधारेण भवति ।
02 लोहद्वारकपाटस्य निरीक्षणवस्तूनि
अस्मिन् मुख्यतया अन्तर्भवति: लोगो, * लघुभित्तिमोटाई, दबावपरीक्षा, खोलपरीक्षा इत्यादयः तेषु भित्तिमोटाई, दबावः, खोलपरीक्षा च आवश्यकाः निरीक्षणवस्तूनि प्रमुखवस्तूनि च सन्ति। यदि अयोग्यवस्तूनि सन्ति तर्हि तेषां प्रत्यक्षतया अयोग्यपदार्थाः इति न्यायः कर्तुं शक्यते ।
एकस्मिन् शब्दे उत्पादस्य गुणवत्तानिरीक्षणं सम्पूर्णस्य उत्पादनिरीक्षणस्य महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। तस्य महत्त्वं स्वतः एव दृश्यते । अग्रपङ्क्तिनिरीक्षणकर्मचारित्वेन अस्माभिः स्वस्य गुणवत्तां निरन्तरं सुदृढं कर्तव्यम्। अस्माभिः न केवलं उत्पादनिरीक्षणे उत्तमं कार्यं कर्तव्यम्, अपितु निरीक्षितानां उत्पादानाम् अवगमनं अपि भवितुमर्हति, येन निरीक्षणे वयं उत्तमं कार्यं कर्तुं शक्नुमः।
पोस्ट समय : मार्च-23-2023
