वाल्वस्य आयुः विस्तारयन्तु तथा उपकरणस्य क्षतिं न्यूनीकरोतु : तितली वाल्व, चेक वाल्व तथा गेट वाल्व इत्येतयोः विषये ध्यानं दत्तव्यम्

विविध औद्योगिकप्रयोगेषु द्रवस्य वायुस्य च प्रवाहस्य नियन्त्रणार्थं कपाटाः महत्त्वपूर्णाः घटकाः सन्ति । सर्वाधिकं प्रयुक्ताः कपाटप्रकाराः सन्तिभृङ्गकपाटाः, चेक वाल्व, तथाद्वारकपाटाः. एतेषां प्रत्येकस्य कपाटस्य स्वकीयः उद्देश्यः अस्ति, परन्तु तेषां सर्वेषां साधारणं लक्ष्यं भवति यत् क्षरणं न्यूनीकरोति च कुशलसञ्चालनं सुनिश्चितं करणीयम् । परिचालनदक्षतां निर्वाहयितुम् अनुरक्षणव्ययस्य न्यूनीकरणाय च वाल्वस्य आयुः विस्तारयितुं उपकरणक्षतिं न्यूनीकर्तुं च महत्त्वपूर्णम् अस्ति । अस्य लक्ष्यस्य प्राप्त्यर्थं काश्चन रणनीतयः अत्र दर्शिताः सन्ति ।

कपाटान् अवगन्तुम्

अनुरक्षणरणनीतिषु गहनतां प्राप्तुं पूर्वं एतेषां कपाटानां कार्याणि अवगन्तुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति:

1. तितली वाल्व:अयं कपाटः प्रवाहस्य नियमनार्थं घूर्णमानचक्रस्य उपयोगं करोति । हल्केन डिजाइनेन द्रुतसञ्चालनेन च प्रसिद्धं, एतत् तेषां अनुप्रयोगानाम् आदर्शम् अस्ति येषु नित्यं चालू/बन्द-स्विचिंग् आवश्यकम् अस्ति ।

2. Check Valve:अयं कपाटः द्रवस्य एकस्यां दिशि एव प्रवाहं कर्तुं शक्नोति, येन पश्चात्प्रवाहः निवारितः भवति । यत्र विपरीतप्रवाहः क्षतिं वा दूषणं वा जनयितुं शक्नोति तेषु प्रणालीषु एतत् महत्त्वपूर्णम् अस्ति ।

3. गेट वाल्व:इदं कपाटं द्रवमार्गात् बहिः द्वारं उत्थापयित्वा चाल्यते । मुख्यतया अस्य उपयोगः ऑन-ऑफ-नियन्त्रणाय भवति, गलाघोष-अनुप्रयोगाय च उपयुक्तः नास्ति ।

वाल्व आयुः विस्तारयितुं रणनीतयः

1. नियमित अनुरक्षणम्‌:नियमितरूपेण अनुरक्षणस्य समयसूची भवितुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। नियमितनिरीक्षणेन गम्भीरविफलतायाः पूर्वं क्षरणस्य अन्वेषणं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्यते । जंगस्य, जीर्णमुद्राणां, सम्यक् संरेखणस्य च लक्षणं पश्यन्तु ।

2. सम्यक् स्थापना : १.कपाटस्य सम्यक् स्थापना सुनिश्चित्य अकालं विफलतां निवारयितुं शक्यते । दुर्संरेखणं कपाटघटकानाम् अत्यधिकं क्षरणं जनयितुं शक्नोति । इष्टतमं कार्यक्षमतां सुनिश्चित्य निर्मातुः संस्थापनमार्गदर्शिकानां अनुसरणं कुर्वन्तु।

3. उच्चगुणवत्तायुक्तसामग्रीणां उपयोगं कुर्वन्तु : १.उच्चगुणवत्तायुक्तसामग्रीभिः निर्मितानाम् कपाटानां चयनेन तेषां सेवाजीवनं महत्त्वपूर्णतया विस्तारयितुं शक्यते । यथा, स्टेनलेस स्टील अथवा उच्चस्तरीयमिश्रधातुः न्यूनगुणवत्तायुक्तसामग्रीणां अपेक्षया अधिकं जंगप्रतिरोधी, धारणप्रतिरोधी च भवति ।

4. संचालनस्य स्थितिः नियन्त्रयन्तु : १.निर्दिष्टदाब-तापमान-परिधिषु कपाटस्य संचालनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । एतासां सीमां अतिक्रम्य कपाटस्य कार्यक्षमतायाः शीघ्रं क्षयः भविष्यति । यथा - गलाघोषप्रयोगेषु भृङ्गकपाटानां उपयोगः न कर्तव्यः यतः एतेन चक्रस्य आसनस्य च अत्यधिकं क्षरणं भविष्यति ।

5. द्रवस्य गुणवत्ता : १.कपाटद्वारा प्रवहमानस्य द्रवस्य गुणवत्ता तस्य आयुः प्रभावितं करोति । मल, मलिनता इत्यादयः दूषकाः जंगं, क्षरणं च जनयितुं शक्नुवन्ति । उपरि फ़िल्टरस्य स्थापना द्रवस्य गुणवत्तां निर्वाहयितुम्, कपाटस्य रक्षणाय च सहायकं भवति ।

उपकरणक्षतिं न्यूनीकरोतु

1. प्रवाह नियंत्रणl:प्रवाहनियन्त्रणपरिपाटनानां कार्यान्वयनेन जलमुद्गरः अन्ये च दाबस्य उदयाः निवारयितुं शक्यन्ते ये कपाटानां क्षतिं कर्तुं शक्नुवन्ति । यथा, मन्द-उद्घाटनस्य एक्ट्यूएटरस्य उपयोगेन आकस्मिक-दाब-परिवर्तनस्य न्यूनीकरणे साहाय्यं कर्तुं शक्यते ।

2. Backflow निवारयन्तु : १.चेकवाल्वस्य उपयोगं कुर्वतां प्रणालीनां कृते तेषां सम्यक् संचालनं सुनिश्चितं करणं पश्चात्प्रवाहं निवारयितुं महत्त्वपूर्णं भवति, यत् पम्पानाम् अन्येषां उपकरणानां च गम्भीरं क्षतिं जनयितुं शक्नोति

3. कार्मिकप्रशिक्षणम् : १.कपाटस्य समुचितसञ्चालनस्य अनुरक्षणस्य च विषये कर्मचारिणः प्रशिक्षणं दत्त्वा अनुचितसञ्चालनस्य कारणेन वाल्वस्य क्षतिः निवारयितुं शक्यते । प्रशिक्षणे कपाटस्य विफलतायाः लक्षणानाम् अभिज्ञानं नियमितरूपेण अनुरक्षणस्य महत्त्वं च अवगन्तुं भवितव्यम् ।

4. निगरानी प्रणाली : १.कपाटस्य कार्यक्षमतायाः निरीक्षणार्थं निगरानीयप्रणाल्याः उपयोगः सम्भाव्यसमस्यानां पूर्वचेतावनीं दातुं शक्नोति । संवेदकाः दाबस्य, प्रवाहस्य, तापमानस्य च परिवर्तनं ज्ञातुं शक्नुवन्ति, येन सक्रियरूपेण अनुरक्षणं सम्भवति ।

समापनम्

आयुः विस्तारयन्भृङ्गकपाटः, चेक वाल्व, तथाद्वारकपाटाःतथा उपकरणक्षतिं न्यूनीकर्तुं बहुपक्षीयपद्धतेः आवश्यकता वर्तते। नियमितरूपेण अनुरक्षणं, समुचितस्थापनं, गुणवत्तासामग्री, प्रभावीसञ्चालनप्रथाः च केन्द्रीकृत्य उद्योगाः स्वकपाटानां शिखरप्रदर्शनं निर्वाहयितुं सुनिश्चितं कर्तुं शक्नुवन्ति एतेन न केवलं कपाटस्य आयुः वर्धते अपितु उपकरणस्य समग्र-अखण्डतायाः रक्षणं भवति, येन कार्यक्षमता वर्धते, परिचालनव्ययस्य न्यूनता च भवति विश्वसनीयं कुशलं च द्रवनियन्त्रणप्रणालीं निर्वाहयितुम् इच्छन्त्याः कस्यापि संस्थायाः कृते एतेषु रणनीतीषु निवेशः महत्त्वपूर्णः अस्ति ।