विभिन्नकपाटानां लाभहानिः

द्वारकपाटः : द्वारकपाटः एकः कपाटः अस्ति यः द्वारस्य (गेटप्लेट्) उपयोगं कृत्वा मार्गस्य अक्षेण सह लम्बवत् गन्तुं करोति । मुख्यतया माध्यमस्य पृथक्करणार्थं पाइपलाइनेषु अर्थात् पूर्णतया मुक्तं वा पूर्णतया निमीलितं वा अस्य उपयोगः भवति । सामान्यतया द्वारकपाटाः प्रवाहविनियमनार्थं उपयुक्ताः न भवन्ति । तेषां उपयोगः कपाटसामग्रीणां आधारेण न्यूनतापमानस्य उच्चतापमानस्य च दाबस्य च अनुप्रयोगयोः कृते कर्तुं शक्यते ।

परन्तु सामान्यतया गन्धं वा तत्सदृशं माध्यमं वा परिवहनं कुर्वन्ति पाइपलाइनेषु द्वारकपाटानां उपयोगः न भवति ।

लाभाः : १.

द्रवप्रतिरोधः न्यूनः ।

उद्घाटननिमीलनयोः कृते लघुतरं टोर्क् आवश्यकं भवति ।

द्विदिशाप्रवाहप्रणालीषु उपयोक्तुं शक्यते, येन माध्यमं उभयदिशि प्रवाहितुं शक्नोति ।

यदा पूर्णतया उद्घाटितं भवति तदा ग्लोबकपाटानां तुलने सीलिंगपृष्ठं कार्यमाध्यमात् क्षरणस्य न्यूनप्रवणं भवति ।

उत्तमनिर्माणप्रक्रियायाः सह सरलसंरचना।

संकुचित संरचना लम्बाई।

दोषाः : १.

बृहत्तरं समग्रं आयामं संस्थापनस्थानं च आवश्यकम्।

उद्घाटन-समापनयोः समये सील-पृष्ठयोः मध्ये तुल्यकालिकरूपेण अधिकं घर्षणं, धारणं च, विशेषतः उच्चतापमानयोः ।

गेट्-कपाटानां सामान्यतया द्वौ सीलिंग्-पृष्ठौ भवतः, येन प्रसंस्करणे, पीसने, परिपालने च कष्टानि वर्धयितुं शक्यन्ते ।

दीर्घतरः उद्घाटनस्य समापनसमयः च।

तितली वाल्व: भृङ्गकपाटः एकः कपाटः अस्ति यः द्रवप्रवाहं उद्घाटयितुं, बन्दं कर्तुं, नियन्त्रयितुं च चक्राकारस्य समापनतत्त्वस्य उपयोगेन प्रायः ९० डिग्रीपर्यन्तं परिभ्रमति

लाभाः : १.

सरलसंरचना, संकुचितः आकारः, लघुभारः, न्यूनसामग्री-उपभोगः च, येन बृहत्-व्यास-कपाटानां कृते उपयुक्तं भवति ।

शीघ्रं उद्घाटनं निमीलनं च न्यूनप्रवाहप्रतिरोधेन सह।

निलम्बितघनकणैः सह माध्यमं सम्भालितुं शक्नोति तथा च सीलिंगपृष्ठस्य बलस्य आधारेण चूर्णयुक्तस्य दानेदारस्य च माध्यमस्य कृते उपयोक्तुं शक्यते ।

वायुप्रवाहस्य धूलनिष्कासनस्य च पाइपलाइनेषु द्विदिशा उद्घाटनं, समापनं, नियमनं च कर्तुं उपयुक्तम्। धातुविज्ञाने, लघुउद्योगे, विद्युत्, पेट्रोरासायनिकप्रणालीषु च गैसपाइपलाइनेषु जलमार्गेषु च व्यापकरूपेण उपयुज्यते ।

दोषाः : १.

सीमितप्रवाहविनियमनपरिधिः; यदा कपाटः ३०% उद्घाटितः भवति तदा प्रवाहस्य गतिः ९५% अधिका भविष्यति ।

संरचनायाः, सीलिंगसामग्रीणां च सीमायाः कारणात् उच्चतापमानस्य उच्चदाबस्य च पाइपलाइनप्रणालीनां कृते अनुपयुक्तम् । सामान्यतया ३००°C तथा PN40 इत्यस्मात् न्यूनेषु अथवा तस्मात् न्यूनेषु तापमानेषु कार्यं करोति ।

गोलकपाटस्य ग्लोबकपाटस्य च तुलने अपेक्षाकृतं दुर्बलं सीलिंगप्रदर्शनं, अतः उच्चसीलिंगस्य आवश्यकतायुक्तानां अनुप्रयोगानाम् आदर्शं न भवति

गोलकपाटः - गोलकपाटः प्लगकपाटात् निष्पन्नः भवति, तस्य समापनतत्त्वं च एकः गोलः भवति यः ९० डिग्रीपर्यन्तं अक्षस्य परितः परिभ्रमतिकपाटउद्घाटनं निमीलनं च प्राप्तुं काण्डम्। मुख्यतया पाइपलाइनेषु बन्दीकरणाय, वितरणाय, प्रवाहदिशायाः परिवर्तनाय च गोलकपाटस्य उपयोगः भवति । V-आकारस्य उद्घाटनयुक्तेषु गोलकपाटेषु अपि उत्तमप्रवाहनियन्त्रणक्षमता भवति ।

लाभाः : १.

न्यूनतम प्रवाह प्रतिरोध (व्यावहारिक रूप से शून्य)।

संक्षारकमाध्यमेषु तथा न्यून-उष्णता-बिन्दु-द्रवेषु विश्वसनीयः अनुप्रयोगः यतः संचालनस्य समये (स्नेहनं विना) न लप्यते ।

दबावस्य तापमानस्य च विस्तृतपरिधिमध्ये सम्पूर्णं सीलीकरणं प्राप्नोति ।

शीघ्रं उद्घाटनं समापनञ्च, यत्र कतिपयसंरचनानां उद्घाटन/समापनसमयः ०.०५ तः ०.१ सेकेण्ड् यावत् न्यूनः भवति, संचालनकाले प्रभावं विना परीक्षणपीठेषु स्वचालनप्रणालीनां कृते उपयुक्तम्

कन्दुकसमापनतत्त्वेन सह सीमास्थानेषु स्वचालितं स्थापनम्।

कार्यमाध्यमस्य उभयतः विश्वसनीयं सीलीकरणं।

पूर्णतया उद्घाटितस्य वा निमीलितस्य वा उच्चगतिमाध्यमेभ्यः सीलिंगपृष्ठानां क्षरणं न भवति ।

संकुचितं लघु च संरचना, येन न्यूनतापमानस्य माध्यमप्रणालीनां कृते इदं सर्वाधिकं उपयुक्तं कपाटसंरचना भवति ।

सममितकपाटशरीरं विशेषतः वेल्डेडकपाटशरीरसंरचनेषु पाइपलाइनात् तनावं सहितुं शक्नोति ।

समापनतत्त्वं समापनकाले उच्चदाबभेदं सहितुं शक्नोति । पूर्णतया वेल्ड्ड् गोलकपाट्स् भूमिगतरूपेण दफनानि कर्तुं शक्यन्ते, येन आन्तरिकघटकानाम् क्षरणं न भवति इति सुनिश्चितं भवति, अधिकतमं सेवाजीवनं ३० वर्षाणि भवति, येन ते तैलस्य गैसस्य च पाइपलाइनानां कृते आदर्शाः भवन्ति

दोषाः : १.

गोलकपाटस्य मुख्या सीलिंगरिंगसामग्री पॉलीटेट्राफ्लोरोइथिलीन (PTFE) भवति, यत् प्रायः सर्वेषां रसायनानां प्रति अक्रियः भवति तथा च न्यूनघर्षणगुणकं, स्थिरप्रदर्शनं, वृद्धावस्थायाः प्रतिरोधः, विस्तृततापमानपरिधियोग्यता, उत्तमं सीलिंगप्रदर्शनं च इत्यादीनि व्यापकलक्षणानि सन्ति

परन्तु पीटीएफई इत्यस्य भौतिकगुणाः, यथा तस्य उच्चतरविस्तारगुणकः, शीतप्रवाहस्य प्रति संवेदनशीलता, दुर्बलतापचालकता च, एतेषां लक्षणानाम् आधारेण आसनसीलस्य डिजाइनस्य आवश्यकता वर्तते अतः यदा सीलसामग्री कठिना भवति तदा सीलस्य विश्वसनीयतायाः क्षतिः भवति ।

अपि च, PTFE इत्यस्य तापमानप्रतिरोधस्य मूल्याङ्कनं न्यूनं भवति, तस्य उपयोगः केवलं १८०°C इत्यस्मात् अधः एव कर्तुं शक्यते । अस्मात् तापमानात् परं सीलिंगसामग्री वृद्धा भविष्यति । दीर्घकालीनप्रयोगं विचार्य सामान्यतया १२० डिग्री सेल्सियसतः उपरि अस्य उपयोगः न भवति ।

अस्य नियामकप्रदर्शनं ग्लोबकपाटस्य अपेक्षया तुल्यकालिकरूपेण न्यूनं भवति, विशेषतः वायवीयकपाटस्य (अथवा विद्युत्कपाटस्य) ।

ग्लोब वाल्वः : एतत् एकं कपाटं निर्दिशति यत्र समापनतत्त्वं (कपाटचक्रम्) आसनस्य केन्द्ररेखायाः सह गच्छति । आसनमुखस्य विविधता कपाटचक्रस्य यात्रायाः साक्षात् आनुपातिकं भवति । अस्य प्रकारस्य कपाटस्य लघु उद्घाटनसमापनयात्रायाः कारणतः तस्य विश्वसनीयस्य निरोधकार्यस्य च कारणतः, तथा च आसनमुखस्य विविधतायाः कपाटचक्रस्य यात्रायाः च आनुपातिकसम्बन्धस्य कारणात् प्रवाहविनियमनार्थं अतीव उपयुक्तः अस्ति अतः एतादृशः कपाटः सामान्यतया शट-ऑफ, रेगुलेशन, थ्रोट्लिंग् इत्येतयोः प्रयोजनेषु उपयुज्यते ।

लाभाः : १.

उद्घाटनसमापनप्रक्रियायां कपाटचक्रस्य कपाटशरीरस्य सीलपृष्ठस्य च मध्ये घर्षणबलं गेटकपाटस्य अपेक्षया लघु भवति, येन सः अधिकं क्षरणप्रतिरोधी भवति

उद्घाटनस्य ऊर्ध्वता सामान्यतया आसनमार्गस्य १/४ भागः एव भवति, येन द्वारकपाटात् बहु लघु भवति ।

प्रायः कपाटशरीरे कपाटचक्रस्य च एकः एव सीलिंगपृष्ठः भवति, येन निर्माणं मरम्मतं च सुकरं भवति ।

अस्य अधिकतापप्रतिरोधस्य मूल्याङ्कनं भवति यतोहि पैकिंग् प्रायः एस्बेस्टस्-ग्रेफाइट्-योः मिश्रणं भवति । वाष्पकपाटानां कृते सामान्यतया ग्लोब्-कपाटानां उपयोगः भवति ।

दोषाः : १.

कपाटद्वारा माध्यमस्य प्रवाहदिशायाः परिवर्तनस्य कारणात् ग्लोबकपाटस्य न्यूनतमः प्रवाहप्रतिरोधः अन्यस्य अधिकांशप्रकारस्य कपाटस्य अपेक्षया अधिकः भवति

दीर्घतरस्य आघातस्य कारणात् कन्दुककपाटस्य तुलने उद्घाटनवेगः मन्दतरः भवति ।

प्लग वाल्वः : एतत् सिलिण्डरस्य अथवा शङ्कुप्लगस्य रूपेण समापनतत्त्वयुक्तं घूर्णनकपाटं निर्दिशति । प्लगकपाटस्य उपरि स्थितं कपाटप्लगं ९० डिग्रीपर्यन्तं परिभ्रमति यत् कपाटशरीरे मार्गं संयोजयितुं वा पृथक् कर्तुं वा भवति, येन कपाटस्य उद्घाटनं वा निमीलनं वा भवति कपाटप्लगस्य आकारः बेलनाकारः शंक्वाकारः वा भवितुम् अर्हति । अस्य सिद्धान्तः गोलकपाटस्य सदृशः अस्ति, यः प्लगकपाटस्य आधारेण विकसितः आसीत्, मुख्यतया तैलक्षेत्रस्य शोषणे अपि च पेट्रोकेमिकल-उद्योगेषु उपयुज्यते

सुरक्षाकपाटः : दबावयुक्तेषु पात्रेषु, उपकरणेषु, पाइपलाइनेषु वा अतिदाबसंरक्षणयन्त्ररूपेण कार्यं करोति । यदा उपकरणस्य, पात्रस्य, पाइपलाइनस्य वा अन्तः दाबः अनुमतमूल्यं अतिक्रमति तदा पूर्णक्षमतां मुक्तुं कपाटः स्वयमेव उद्घाट्यते, येन दाबस्य अधिकं वृद्धिः न भवति यदा दाबः निर्दिष्टमूल्यं यावत् पतति तदा उपकरणस्य, पात्रस्य, पाइपलाइनस्य वा सुरक्षितसञ्चालनस्य रक्षणार्थं कपाटः स्वयमेव शीघ्रं बन्दः भवेत्

वाष्पजालम् : वाष्पस्य, संपीडितवायुस्य, अन्यमाध्यमानां च परिवहने घनीभूतजलस्य निर्माणं भवति । यन्त्रस्य कार्यक्षमतां सुरक्षितं च संचालनं सुनिश्चित्य यन्त्रस्य उपभोगं उपयोगं च निर्वाहयितुम् एतेषां व्यर्थं हानिकारकं च माध्यमं समये एव निर्वहनं करणीयम् अस्य कार्याणि निम्नलिखितरूपेण सन्ति : (१) उत्पन्नं घनीभूतं जलं शीघ्रं निर्वहितुं शक्नोति । (२) वाष्पस्य लीकं निवारयति । (3) अपसारयति.

दबावनिवृत्तकपाटः : एषः एकः कपाटः अस्ति यः समायोजनद्वारा प्रवेशदाबं वांछितनिर्गमदाबं यावत् न्यूनीकरोति तथा च स्वयमेव स्थिरनिर्गमदाबं निर्वाहयितुम् माध्यमस्य एव ऊर्जायाः उपरि निर्भरं भवति

Check Valve: नॉन-रिटर्न् वाल्व, बैकफ्लो निवारक, बैक प्रेशर वाल्व, अथवा एकदिशा वाल्व इति अपि ज्ञायते । एते कपाटाः पाइपलाइने माध्यमस्य प्रवाहेन उत्पद्यमानेन बलेन स्वयमेव उद्घाटिताः निमीलिताः च भवन्ति, येन ते स्वचालितकपाटस्य प्रकारः भवति पाइपलाइनप्रणालीषु चेकवाल्वस्य उपयोगः भवति तथा च तेषां मुख्यकार्यं मध्यमपृष्ठप्रवाहं निवारयितुं, पम्पस्य चालनमोटरस्य च विपर्ययस्य निवारणं, पात्रमाध्यमानां मुक्तिः च भवति सहायकप्रणालीनां आपूर्तिं कुर्वतां पाइपलाइनेषु अपि चेकवाल्वस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते यत्र प्रणाल्याः दाबात् उपरि दाबः वर्धयितुं शक्नोति । तेषां मुख्यतया घूर्णनप्रकारः (गुरुत्वाकर्षणकेन्द्रस्य आधारेण परिभ्रमति) तथा उत्थापनप्रकारः (अक्षेण सह गच्छति) इति वर्गीकरणं कर्तुं शक्यते ।